English            
ایمیل |  سامانه کتابخانه |  سامانه اداری |  سامانه آموزش |  سامانه تغذیه |  انتشارات |  فناوری اطلاعات|  كانون دانش آموختگان |  سامانه نشریات  
خانه
درباره مفید
آموزش
دانشكده ها
پژوهش
مراکز مطالعاتی
کتابخانه
پذیرش
دانشجویان
رويدادها

عنوان : نشست علمی با عنوان « درآمدی بر اخلاق پژوهش: رفتار مسئولانه آكادمیك» در دانشگاه مفید
کد خبر : ۱۵۸۲
تاريخ :
 ۱۳۹۶/۱۰/۰۹ 
ساعت : ۱۴:۵۱:۳۶
به گزارش روابط عمومي، به مناسبت هفته پژوهش، نشست علمي با عنوان « درآمدی بر اخلاق پژوهش: رفتار مسئولانه آکادمیک» با سخنراني دكتر حسين هوشمند با حضور اعضاي هيئت علمي دانشگاه و دانشجويان مقاطع مختلف تحصيلي روز سه شنبه 5 دي ماه در تالار گفتگودانشگاه برگزار گرديد.




دكترهوشمند در ابتداي جلسه در خصوص اهميت توجه به اخلاق و رفتار مسئولانه در پژوهش ابراز داشتند، هنگامی که ما درباره اخلاق می اندیشیم درباره قواعدی فکر می کنیم که خوب و بد را از یکدیگر متمایز می سازد. این نحوه تعریف رایج ترین روش تعریف اخلاق است. هنجارهای حاکم بر رفتار یا سلوک(conduct)که رفتارهای بایسته و نبایسته یا خوب و بد را از یکدیگر متمایز می کند. غالب مردم هنجارهای اخلاقی را در خانه، مدرسه، مسجد (کلیسا) یا دیگر موسسات اجتماعی فرا می گیرند. ما حس خوب و بد را در طی کودکی بدست می آوریم اما رشد اخلاقی در سراسر زندگی ما رخ می دهد و تا به بلوغ برسیم مراحل متفاوت رشد اخلاقی را پشت سر می گذاریم. هنجارهای اخلاقی چنان فراگیر و در همه جا حضور دارند که گویی آنها چیزی نیستند جز حس مشترک یا عقل سلیم(commomsense). 
ايشان در بررسي اين نكته كه اگر اخلاق حس مشترك است، پس چرا اين همه مناقشه و اختلاف نظر در مسائل اخلاقي جامعه وجود دارد افزودند، یک تبیین معقول براي وجود اين اختلاف نظرها این است که بگوییم اگرچه عموم مردم پاره ای از هنجارهای مشترک اخلاقی را تشخیص می دهند، اما تحت تأثیر ارزش ها و باورهایشان، آن هنجارها را به روش هاي متفاوت تفسیر، متوازن یا اطلاق می کنند. (مثل توافق عام در باره قتل عمد اما اختلاف نظر درباره سقط جنین). اکثر جوامع، علاوه بر هنجارهای اخلاقی، قوانین حقوقی هم دارند که بر رفتارهای افراد حاکم است، اما هنجارهای اخلاقی گسترده تر و غیر رسمی تر از حقوق است. به رغم اینکه جوامع از قوانین حقوقی در جهت اجرا کردن استانداردهای مقبول اخلاقی بهره می گیرند و به رغم اینکه قواعد حقوقی و اخلاقی از مفاهیم مشابهی سود می جویند اما حقوق و اخلاق امر واحدی نیستند. ممکن است عملی حقوقی اما غیراخلاقی باشد یا غیر حقوقی اما اخلاقی باشد. از سوی دیگر، ما از اصول و احکام اخلاقی برای نقد، ارزیابی و تفسیر قواعد حقوقی بهره می گیریم.
دكتر هوشمند در بخش ديگري از سخنان خود به اهميت اخلاق هنجاری(normative ethics) به عنوان راهنماي فرد در موقعيت هاي خاص اشاره نموده و ابراز داشتند پرسش اساسی در اخلاق هنجاری این است که چگونه می توانیم یا باید تصمیم بگیریم یا مشخص می کنیم که چه چیزی برای یک عامل(egant) اخلاقاً بایسته(right) است که انجام دهد یا اینکه او چه چیزی را باید در یک شرایط خاص انجام دهد. به عبارتي ملاك و شاخص بايسته بودن يك رفتار يا كنش چيست؟ ايشان به فرا اخلاق(metaethics) به معناي کشف معنا، ماهیت و موجه سازی ایده ها و احکام هنجاری و تحلیل ایده هایی مانند بایسته(right)، تکلیف(obligation) و فضیلت(virtue) و شيوه ارزيابي اخلاقي اشاره نمودند و در ادامه به اخلاق کاربردی كه ناظر است بر پژوهش درباره اینکه چگونه نظریه های اخلاق هنجاری می توانند راجع به مسائل یا موقعیت های خاص اطلاق گردندیا کاربرد داشته باشند، اشاره نمود. حوزه اخلاق پژوهشي مانند اخلاق محیط زیست، اخلاق پزشکی، اخلاق كسب و كار متعلق به اخلاق کاربردی است.



ايشان در بخش ديگري از سخنان خود در خصوص اين كه دليل التزام به اخلاق در حوزه پژوهش چيست؟ افزودند حداقل 5 دليل در اين خصوص وجود داردكه بايد به هنجارهاي اخلاقي در پژوهش وفادار بود كه عبارت است از:
- هنجارهای اخلاقی در خدمت پیشبرد اهداف پژوهش، همچون معرفت (knowledge)، حقیقت (truth) و اجتناب از خطا. به طور مثال، اجتناب از جعل یا بافتن (fabrication)، تحریف کردن(falsifying)، مشتبه ساختن یافته¬های پژوهش، به پیشبرد و ترویج حقیقت و حداقل رساندن خطا می انجامد.
- بدلیل اینکه پژوهش به طور وسیعی به مدد همکاری و هماهنگی با افراد در حوزه های گوناگون پژوهش و با نهادهای گوناگون صورت می گیرد، استانداردها و هنجارهای اخلاقی به پیشبرد ارزشهايی می¬انجامد که برای کار جمعی ضرورت حیاتی دارند، ارزشهایی مانند اعتماد(trust)، پاسخگویی(accountability)، احترام متقابل(mutual respect) وانصاف(fairness). به طور مثال، بسياري از هنجارهای اخلاقی در پژوهش، مانند راهبردهایی برای تألیف، کپی رایت، حق ابداع و امتیاز، سیاست گذاری اشتراک نهادن داده ها، قواعد رازداری (confidentiality) در
(peer review) برای این منظور فراهم شده اند که حافظ حقوق مالکیت فکری باشند ضمن اینکه تعامل و همکاری را ترغیب می کنند. هر پژوهشگری دوست دارد که دیگران برای مشارکت علمی او ارزش و احترام قائل شوند و انتظار ندارد که ایده های او به سرقت برود یا پیش از اتمام فاش گردد.
- کثیری از هنجارهای اخلاقی کمک می کنند تا پژوهشگران در برابر جامعه(public) پاسخگو گردند(accountable to the public). به طور مثال، سیاست گذاری های دولتی درباره پژوهش، حفظ شأن انسان ها، تیمار حیوانات و ... مسائل ضروری هستند برای اطمینان از اینکه پژوهشگرانی که از منابع مالی عمومی استفاده می کنند در برابر جامعه پاسخگو باشند.
- هنجارهای اخلاقی در پژوهش می توانند در ایجاد و جلب حمایت عمومی از پژوهش ها مؤثر واقع شوند. مردم مایل هستند به آن دسته از پروژه های تحقیقاتی کمک مالی کنند که به کیفیت و امانت داری آنها اعتماد دارند.
- کثیری از هنجارهای اخلاقی پژوهش، پاره ای دیگر از ارزش های اجتماعی و اخلاقی با اهمیت را ترویج می کنند، مانند مسئولیت پذیری اجتماعی، حقوق بشر، آسایش حیوانات، عمل به قانون، ایمنی و بهداشت عمومی. لغزش های اخلاقی در پژوهش می تواند به طور جدی بر شهروندان، دانشجویان و نیز موجودات دیگر آسیب وارد کند. مثلاً پژوهشگرانی که به جعل یا تحریف یافته های علمی در حوزه بالینی دست می زنند ممکن است به بیماران آسیب برسانند یا حتی منجر به مرگ آنها شوند و ...
استاد دانشگاه و فارغ التحصيل رشته فلسفه اخلاق و فلسفه سياسي از دانشگاه هاي مک گیل و کنکوردیا کانادا در بخش ديگري از سخنان خود به نظام نامه(codes) و سياست گذاري براي اخلاق پژوهشي اشاره كرده و افزودند برخي اصول و هنجارها براي اخلاق پژوهشي بايد مورد توجه قرار گيرد كه مي توان به موارد زير اشاره كرد: 
- صداقت و امانت(Honesty)، کوشش در جهت درست کاری و امانت داری در تمام کنش های علمی. یافته، نتایج، روش ها و فرآیندها و منابع را باید صادقانه گزارش داد؛ کپی، تحریف و مشتبه نساختن یافته ها؛ گمراه نکردن همکاران، حامیان مالی، و حوزه عمومی
- عینیت(Objectivity)، کوشش برای اجتناب کردن از پیش داوری(bias)در طراحی آزمایشات، تحلیل و تفسیر یافته ها(peer review)، تألیف گرنت ، شهادت حرفه ای و دیگر جنبه های پژوهش که عینیت در آنها ضروری است یا انتظار می رود. اجتناب یا به حداقل رساندن پیش داوری یا خود فریبی؛ علنی کردن منافع مالی یا شخصی که بر پژوهش اثرگذار است.
- پایبندی به اصول(یکپارچگی،Integrity)، وفای به عهدها و توافق نامه ها؛ رفتار صادقانه و به دور از ریا؛ کوشش جهت سازگاری فکر (قول) و عمل.
- دقت و احتیاط(Carefulness)، اجتناب از خطاهای ناشی از اهمال و سهل انگاری؛ با دقت و منتقدانه کار خود و همتایان را مورد بررسی قرار دادن؛ ثبت دقیق فعالیتهای پژوهشی، مانند جمع آوری اطلاعات، طرح و برنامه پژوهش، نامه نگاری ها با دست اندرکاران و نشریات.
- گشودگی و قابل دستیابی(Openness)، به اشتراک گذاشتن یافته، نتایج، ایده ها، ابزارها و منابع؛ استقبال یا گشوده بودن نسبت به نقادی و ایده های نو.
- احترام به مالکیت معنوی(Respect for intellectual property)، احترام گذاشتن به حق ابداع یا امتیاز(patent)، حق نشر، و دیگر اشکال مالکیت معنوی افراد؛ از داده ها، روشها و نتایج منتشر نشده افراد بدون اجازه آنها استفاده نكردن. از تمام افراد دست اندرکار در پژوهش به درستی قدردانی کردن و ارزش کار آنها را متذکرشدن. هرگز دست به سرقت ادبی نزدن.
- رازداری یا حفظ حریم خصوصی (Confidentiality)، حفظ مطالب محرمانه، مانند مقالات و گزارش هایی که برای انتشار ارائه شده است؛ سابقه خصوصی افراد، اسرار نظامی، سابقه بیمار.
- نشر مسئولانه(Responsible publication)، اثر پژوهشی را به منظور پیشبرد پژوهش و دانش منتشر كردن، نه صرفاً جهت ارتقاء شغلی خود. از نشر مکرر و بی فایده یک اثر خودداري ورزيدن.
- استاد راهنمای مسئول (Responsible mentoring)، معلم، ناصح و الگوی دانشجویان بودن، آسایش و موفقیت آنها را هدف خویش قراردادن و اجازه دادن تا آنها خودشان تصمیم بگیرند و آراء و اندیشه های خویش را پیش ببرند.
- احترام به همکاران (Respect for colleagues)، با صداقت و خلوص نیت به همکاران احترام گذاردن و با آنها متواضعانه و منصفانه رفتار كردن. 
- مسئولیت اجتماعی(Social responsibility)،کوشش در پیش برد خیر و صلاح اجتماعی و تقلیل مرارت ها و آلام انسان نها از طریق پژوهش، تعلیم عمومی و پشتیبانی از مردم.
- تبعیض قائل نشدن (Non-discrimination)، بین همکاران و دانشجویان بر اساس جنسیت، نژاد، قومیت و دیگر عواملی که به قابلیت علمی آنها ربطی ندارد تبعیض قائل نشويم.
- قابلیت حرفه ای (Competence)، با تحصیل و یادگیری مادام العمر، تخصص و توانمندی حرفه ای خود را حفظ و بهبود بخشيدن. در جهت بهبود توانمندی های خود در علم به منزله یک کل گام برداشتن.
- رعایت قانون (Legality)، آگاهی و تبعیت از قوانین و سیاست گذاری های دولتی و نهادهای مربوط به پژوهش.
- تیمار حیوانات(Animal care)، تیمار و پرواداری نسبت به حیواناتی که در پژوهش مورد استفاده قرار می گیرند. از انجام آزمایشات غیر ضروری یا بد طراحی شده در مورد حیوانات دوری كردن.
- حفظ شأن آدمی(Human subject protection)، هنگامی که سروکار پژوهش با آدمیان است باید در جهت به حداقل رساندن صدمات و به حداکثر رساندن فواید کوشید. کرامت، خودآئینی و حریم خصوصی فرد را پاس داشتن ؛ نسبت به گروه های اجتماعی آسیب پذیر احتیاط ویژه ای به خرج دادن و کوشش کردن تا فواید و موانع پژوهش منصفانه مطرح گردند.



استاد مدعو دانشكده علوم سياسي دانشگاه مفيد در بخش ديگري از سخنان خود به دو نظريه در خصوص چرايي رفتارهاي غيرمسئولانه پژوهشگران اشاره نموده و افزودند:
نظريه اول مطابق با نظریه موسوم به سیب خراب(bad apple) است كه در آن بيان شده است غالب دانشمندان عمیقاً واجد شخصیت اخلاقی هستند(یا ملتزم به اخلاق اند). تنها پژوهشگرانی که اخلاقاً فاسدند، یا به لحاظ اقتصادی مشکل جدی دارند، یا دچار آشفتگی روحی – روانی هستند مرتکب خلاف کاری (یا بد اخلاقی) می شوند. مضافاً اینکه، گفته می شود تنها یک آدم احمق به خلاف کاری دست خواهد زد زیرا نظام علمی(peer review) و مکانیسم خود ـ تصحیحی آن، نهایتاً آن هایی را می کوشند سیستم را فریب دهند رسوا خواهد کرد. در هر صورت، این نظریه مدعی است که اخلاق پژوهش، تأثیر اندکی بر سیب های خراب دارد.
نظریه دوم، مطابق با نظریه محیط اجتماعی ناقص یا نابسامان(imperfect)و استرس زا(stressful) است كه بيان مي كند فشارنهادهای متعدد، انگیزه های منفعت طلبانه و قیود و محدودیت های ناروا موجب می گردند تا افراد دست به خلاف کاری بزنند. از اين رو پژوهشگران، بد اخلاقی هایی نظیر وارد کردن فشار برای قاپیدن گرنت ها یا قراردادها، جاه طلبی های شغلی، منفعت جویی یا شهرت طلبی، راهنمایی بی کیفیت دانشجویان، و سهو های پیش پا افتاده مرتکب می گردند.
طرفداران نظریه محیط استرس زا اشاره می کنند که نظام peer review بی عیب و نقص نیست و نسبتاً به آسانی می توان سیستم را فریب داد. پژوهش های غلط یا فریبکارانه غالباً وارد منابع عمومی می شوند بدون اینکه سال ها شناسائی گردند. بد اخلاقی (یا فریبکاری) معلول عوامل محیطی و فردی توامان است: هنگامی که افراد اخلاقاً ضعیف، نادان یا بی عاطفه در محیطی نابسامان و استرس زا قرار می گیرند بد اخلاقی اجتناب ناپذیر می شود. آنها بيان مي كنند که در چنین شرایطی، ارايه درس هایی در زمینه اخلاق پژوهش می تواند در جلوگیری از انحراف از هنجارهای اخلاقی مفید واقع گردد حتی اگر قادر به حذف بد اخلاقی نباشد. آموزش در اخلاق پژوهش می تواند به پژوهشگران کمک کند تا فهم بهتری از مسائل، سیاست گذاری ها و معیارهای اخلاقی حاصل نمایند و داوری ها و تصمیم گیری های اخلاقی شان را اصلاح و بهبود بخشند. بسیاری از انحرافات اخلاقی که در پژوهش رخ می دهد ممکن است ناشی از این امر باشد که پژوهشگر از هنجارهای اخلاقی در پژوهش آگاهی ندارد یا بطور جدی در باره آنها فکر نکرده است. بطور مثال، پاره ای از آداب غیر اخلاقی در تألیف، سنتی را بازتاب می دهد که تا همین اواخر به طور جدی مورد پرسش و نقد قرار نگرفته بود...



دكتر هوشمند در بخش پاياني سخنراني خود افزودند، اگر انحرافاتی که در سلوک اخلاقی در پژوهش رخ می دهد، معلول نادانی یا ناتوانی افراد از تفکر انتقادی درباره یک سنت مسأله دار باشد، بنابراین اخلاق پژوهش می تواند با اصلاح درک اخلاقی پژوهشگران و حساس کردن آنها نسبت به مسائل اخلاقی، به کاهش میزان انحرافات جدی در این زمینه کمک کند. در نهايت آموزش در اخلاق پژوهش به پژوهشگران کمک می کند تا از طریق آشنا کردن آنها با مفاهیم، اصول، ابزارها و روشهای اخلاقی بتوانند در مواجهه با مسائل دشوار(dilemmas)اخلاقی، راه حل های منطقی ارایه دهند. دانشمندان و پژوهشگران با کثیری از موضوعات جدال برانگیز روبرو می شوند که تأملات و رایزنی های اخلاقی را ضروری می سازد.

در ادامه برخي از حاضرين در جلسه به ارائه پرسش‌هاي خود در اين زمينه پرداختند و دكتر هوشمند به پرسش هاي حاضرين پاسخ دادند. 

علاقمندان جهت دسترسي به فايل صوتي نشست اينجا را كليك نمايند.

براي ذخيره فايلهاي صوتي روي فايل راست كليك كرده و گزينه save link as  را انتخاب كنيد. 


 سخنراني دكتر هوشمند            دانلود فایل صوتی










بازگشت           چاپ چاپ